Kotlina i okolice - Czarne

Czarne

     Dawna wieś obecnie osiedle leżące w granicach Jeleniej Góry, stanowiące jej pd-wsch., fragment. Zajmując środkową część doliny Pijawnika, rozcinającej tu Wzgórza Łomnickie. Jeszcze bardziej na pd-wsch., wyżej w dolinie potoku ciągną się domy dawnej kolonii Staniszówek, od wielu lat funkcjonalnie powiązanej z Czarnym i Jelenią Górą. Tereny te były całkowicie oddzielone od centrum miasta obszarami rolnymi. Dopiero od niedawna pomiędzy Czarnym a centrum powstają nowe osiedla domków jednorodzinnych (Osiedle Orzeszkowe) wzdłuż lewego brzegu Pijawnika.

     Czarne jest wsią, która powstała prawdopodobnie w 2 połowie XIII w., ale rozwijała się dość słabo, pomimo położenia w sąsiedztwie miasta. W 1355 r wymieniono ją jako wchodzącą w obręb okręgu sądowego Jeleniej Góry. Mieszkańcy Czarnego od początku należeli też do parafii w mieście.

     Od 2 połowy XV w. właścicielami wsi stali się von Schaffgotschowie z pobliskich Karpnik. Większego znaczenia nabrało Czarne w 2 połowie XVI w., ponieważ w 1559 r swoją siedzibę wzniósł tu Caspar von Schaffgotsch, który posiadał też Kowary. Wieś często zmieniała właścicieli, ponieważ umierali oni bezpotomnie, ale stale pozostała w rękach von Schaffgotschów, m.in. należała na przełomie XVI/XVII w. do najważniejszych z nich: Christopha von Schaffgotscha z Chojnika i Gryfa – kanclerza księcia świdnicko – jaworskiego i jego syna Hansa Ulricha, ale już w 1601 r została przez niego (raczej jego opiekunów) sprzedana Georgiusowi von Kahlenowi. W 1606 r sprzedano Friedrischowi von Nimptschowi z Sokołowca. Ten ród był równie majętny i posiadał sporo wsi na północ od Jeleniej Góry. Do 1679 r zamieszkiwał w nim jego syn, który wówczas sprzedał całą wieś z dworem Jeleniej Górze za 15 tysięcy talarów. Od tego momentu Czarne pozostało do 1945 r własnością kamery jeleniogórskiej.

     W trakcie wojny 30- letniej w lipcu 1623 r zamek (dwór) w Czarnem spłonął, odbudował go dopiero w 1656 r Ernst von Nimptsch. W początku XVIII w Czarne stanowiło jeden majątek z pobliskim Wojanowem. Dwór znajdował się w kiepskim stanie i został odremontowany. W 1742 r wymieniono tu młyn wodny, a w okolicy były dwa stawy rybne. Z kolei w 1786 r wymieniono folwark, szkołę i młyn wodny, a wśród mieszkańców 3 kmieci, 39 zagrodników i 16 chałupników. W 1 połowie XIX w Czarne pozostało średniej wielkości wsią. W 1801 r spłonęły zabudowania gospodarcze folwarku dworskiego. W 1825 r były tu 82 domy, dwór z folwarkiem, murowana szkoła ewangelicka z nauczycielem, młyn wodny i 25 warsztatów tkackich. W 1840 r jako ciekawość wymieniono winorośl uprawianą na wzgórzu koło szkoły i grupę skalną Żabiniec przy drodze do Karpacza.

     Od końca XIX w Czarne było miejscowością turystyczną. Działały 2 popularne gospody, prowadziły tędy szlaki do Mysłakowic i Staniszowa. W okresie międzywojennym miasto pozbyło się większości gruntów folwarcznych i przed wojną majątek obejmował już tylko nieco ponad 80 ha i dwór, którego dzierżawcą był niejaki Rahm. Wówczas to powstały pierwsze domki jednorodzinne na dawnych gruntach dworskich. Po 1945 r w folwarku umieszczono PGR. Dwór popadał stopniowo w ruinę, zniszczono m.in. w 1963 r kamienny portal wejściowy. Dopiero po 1980 r losy dworu uległy zmianie, gdy zainteresował się nim znany jeleniogórski architekt Jacek Jakubiec, który opracował koncepcję odbudowy i wykorzystania zabytku. Początkowo pracę prowadził dla kolejnych firm m. in. „Renopolu”, a w 1988 r zawiązała się spółka z o.o. „Ośrodek Kultury Ekologicznej EKO”. W 1990 r powołano „ Fundację Kultury Ekologicznej”, która odbudowała dwór na siedzibę Centrum Kultury Ekologicznej „Dwór Czarne”. Mają tu być ulokowane pracownie konserwacji zabytków. W dworze odbywają się szkolenia, kursy i konferencje.

Warto zobaczyć:

Renesansowy zamek zwany dworem wzniesiony w 1559 r. przez Christopha von Schaffgotscha.

Krzyż pokutny z wyrytym mieczem, umiejscowiony przy drodze do Karpacza przed zjazdem do Mysłakowic.

Dawne nazwy:

1300 – Schwarczebach

1305 – Schwarcebach

1370 – Schwarczbach

1651 – Schwartzenbach

1668 – Schwartzbach

1721 – Schwartbach

1786 – Schwarzbach

1945 – Czarny, Czarny Potok, Czarny Strumień

1946 - Czarne