Kotlina i okolice - Staniszów

Staniszów

Wieś o rozproszonej zabudowie, leżąca w malowniczej zacisznej dolinie Lutynki w środkowej części Wzgórz Łomnickich. Jego zabudowa, ciągnie się ok 3 km. Na terenie obecnego Staniszowa, znajdowała się osada datowana na około VII - IX w. Wieś należy do starych osad, które opisane zostały w roku 1305 w księdze czynszów biskupstwa wrocławskiego. W dokumencie z 1338 r mowa jest o tutejszym kościele parafialnym, który był zresztą bezpodstawnie uważany za najstarszą gotycką świątynię w Kotlinie Jeleniogórskiej. Wieś w tym czasie należała do rodziny von Stange, która posiadała również Mysłakowice. W 1410 r w okolicach Staniszowa cystersi z Cieplic, założyli stawy rybne. Podczas wojny trzydziestoletniej Staniszów cieszył się dużą popularnością, dzięki Hansowi Rischmannowi najsłynniejszemu prorokowi w Kotlinie Jeleniogórskiej, który swoje przepowiednie obwieszczał na Witoszy. W 1726 r cala wieś należała do hrabiego von Schmettau. W całej wsi mieszkało tylko 8 kmieci, 21 zagrodników i 48 chałupników, wśród nich 7 rzemieślników. Po śmierci hr. von Schmettau w 1776 r wieś i tytuł odziedziczyła córka Henrietta, która w 1784 r wniosła ją jako posag XXVIII księcia von Reub. Od tego momentu, aż do 1945 r pozostała w rękach tej rodziny.

Przez cały okres, wieś rozwijała się bardzo słabo, dopiero na początku XVIII w podzieliła się na trzy części.W 1786 r  w Staniszowie, był kościół katolicki, trzy plebanie i szkoły oraz trzy folwarki. W 1810 zaczęła słynąć wytwórnia wódek i likierów, której właścicielem był Ch. G. Korner, którą w 1850 przejął syn Wilhelm. W miarę wzrostu sławy trunku rosła też jego produkcja. Dlatego w 1868 r przeniósł on swoją wytwórnię do Malinnika, gdzie powstała nowoczesna duża fabryka. Działała tam do 1945 r, potem przeniesiono ją pod Hamburg, gdzie do dzisiaj wytwarza się m in. sławny likier staniszowski, pod starą nazwą.

W 1840 r właścicielami dóbr było 11 dzieci hr. von Reussa. Część dworska składała się z 6 domów, 3 folwarków i szkoły, a część gminna ze 131 domów, kościoła katolickiego, szkoły ewangelickiej z nauczycielem, szkoły katolickiej z nauczycielem i organistą. We wsi był młyn wodny i wytwórnia likierów.

Około 1890 r turystom polecano gospodę przy browarze z miejscami noclegowymi i karczmę sądową. Na początku XX w Staniszów otrzymał połączenie telegraficzne, a w 1903 r ufundowano na szczycie Witoszy monumentalny pomnik Bismarcka. W latach 1901 – 27 działała sekcja RGV. Stale przybywało gospód i pensjonatów. W 1914 r było ich już 5, a przed 1939 r 10 dysponującymi łącznie 120 – 130 miejscami noclegowymi.

 Po 1945 r Staniszów utracił funkcję letniskową, pozostając wsią rolniczą. Pałace zostały wyszabrowane, potem zajęły je gospodarstwa PGR. Po nich odnowione, pełniły funkcję domów wczasowych. Obecnie oba pałace są własnością prywatną, o charakterze hotelowo - restauracyjnym.

Warto zobaczyć:

Nr.3, 8, 10, 11, 17, 19, 24, 25, 26, 27 – XIX w. 29 – XVIII. 35, 36 – XIX. 43 – XVIII. 44, 45a – XIX. 53 – XVIII. 54, 58, 61, 63, 75, 76, 80, 97, 98 – XIX. 104 – XVIII.

          Dawne nazwy:

1305- Stanadorf

1338- Stonadorf

1367- Stomsdorff

1395- Stohndorf

1726- Stonsdorff Nieder-,Mitel,- Ober

1816- Stohnsdorf

1840- Stonsdorf

1945- Łącznikowo

1948- Staniszów