Kotlina i okolice - Karpniki

Karpniki

Karpniki to duża wieś o charakterze rolniczo-letmiskowym, leżąca na granicy Kotliny Jeleniogórskiej i Rudaw Janowickich. Zajmują rozległą dolinę Karpnickiego Potoku pomiędzy Sokolimi Górami na pn., Rudawami Janowickimi na wsch. i Wzgórzami Karpnickimi na pd- zach. Te ostatnie są jednocześnie w Rudawach Janowickich jak i w Kotlinie Jeleniogórskiej, zwłaszcza ich pn. część. Ku wsch. dolina zwęża się, a zbocza stromieją. Natomiast na pn. i pn.- zach. od wsi jest prawie płasko, rozciąga się tam zespół Karpnickich Stawów stanowiących gospodarstwo rybackie spółdzielni z Wojanowa.

Karpniki należą do wsi o bardzo bogatej i dobrze udokumentowanej historii, lecz nie ma całkowitej pewności, co do okresy ich powstania. Z dokumentów wynika, że w 1305 r istniała już wieś czynszowa. Leżała w księstwie, jaworskim i była ściśle powiązana z zamkiem, Sokolec, którym w 2 połowie XIV w władał z nadania księżnej Agnieszki, wdowy po księciu Bolku II, Clercosa von Bolitz, założyciel sąsiedniego Bolczowa. 

  Był on wzmiankowany w dokumencie z 1369 r, jako kasztelan Sokolca. Po nim wieś posiadał Rydygier Wiltberg, który w 1389 r sprzedał Karpniki, Titze Schindzowi. W 1432 r jako właściciel wystąpił Kuncze auf Predel, bratanek opata von Czirna, który w 1438 r sprzedał zamek i dobra swojemu krewnemu Beelerowi von Rychbach. Bieler von Rychenbach z kolei sprzedał dobra kanclerzowi Hansowi Schoffowi zu Gotsche, panu na Starej Kamienicy i Chojniku. W 1464 r wieś odziedziczył jeden z synów. W 1580 r ostatni z tej linii von Schaffgotschów, Adam sprzedał dobra Friedrichowi von Kanitz und Talowitz. Nowy właściciel zmarł już w 1585 r. Jego następca, został Christoph Friederik Kanitz. W 1632 r zaraza pochłonęła właściciela, Christopha von Kanitza. Do 1648 r posiadaczką dóbr była wdowa Lukrecja von Kanitz, z domu Hatzfeld, a po niej Reiner von Winterfeld, który zmarł w 1651 r pozostawiając majątek żonie, Johannie von Winterfeld. Po śmierci JJ Winterfeld od 1658 r Karpniki należały do Anne Elizabeth von Schonaich, która sprzedała je w, 1679 r hr. Balthazarowi     L von Hoynowi. W rękach tej rodziny majątek pozostał do 1725 r, kiedy to odkupił go hr. Franz Wilhelm von Schaffgotsch. Po śmierci w 1774 r hr. von Schaffgotscha Karpniki stały się od 1777 r królewszczyzną przeznaczoną dla klasztoru krzeszowskiego. Dzierżawił je wówczas Jochann Gottlob Feller, budowniczy klasztoru krzeszowskiego. Jednak już w 1784 r dobra karpnickie odkupił min. hr. Wilhelm von Reden z pobliskiego Bukowca. W 1789 r nowym właścicielem został baron Kaspar Konrad von Zedlitz.  W 1822 r zamek z dobrami kupił za 118 tyś. Talarów ks. pruski Wilhelm von Hohenzollern, brat króla Prus Fryderyka Wilhelma III. W rękach męskich potomków tej linii Hohenzollernów Karpniki pozostały do 2 połowy XIX w. Potem miały je córki ks. Wilhelma, z których Elizabeth była żoną ks. Konrada heskiego, a Hedwige żoną króla bawarskiego Maksymiliana II. W 1871 r właścicielami były dzieci ks. Wilhelma, ale w Karpnikach rezydował jako marszałek dworu komandor porucznik von St. Paul, który potem zbudował dla siebie okazały pałacyk.

 W okresie wojen husyckich Karpniki zostały zniszczone, podobnie jak Sokolec. Zniszczony zamek Sokolec stał się w tym czasie siedzibą rycerzy-rabusiów. Dlatego w 1432 r Karpnikach wzniesiono prawdopodobnie pierwszy dwór lub zameczek, przenosząc tu siedzibę majątku. W 1532 r większość mieszkańców przeszła na protestantyzm i przejęła katolicki kościół parafialny.

Wojna 30-letnia i okres zaraz po niej odcisnęła piętno na wsi. W 1632 r na zarazę zmarło 55 osób. W latach 1633-34 stacjonował tu wojska cesarskie, a potem szweckie grabiąc i niszcząc okolicę. W 1652 r we wsi doszło do buntu chłopów przeciwko wysokiej pańszczyźnie. Spór zakończono w 1655 r przed sądem w Jaworze. W Karpnikach mieszkało wówczas 24 kmieci i 20 zagrodników, był folwark, w którym trzymano 400 owiec i 58 sztuk bydła. Były również 2 młyny wodne, 10 stawów i browar.

          W 1742 r w Karpnikach z inicjatywy pastora Mosea zbudowano drewniany dom modlitw, na miejscu, którego w 1748 r postawiono murowany kościół z wieżą w 1778 r zbudowano pastorówkę, potem inne zabudowania. W 1786 r były tu 2 kościoły i 2 plebanie, szkoła, folwark i 2 młyny wodne, mieszkało 21 kmieci, 106 zagrodników i 67 chałupników.

Początek XIX w przyniósł wsi radykalną zmianę. W 1822 r zamek z całym jego majątkiem kupił za 118 tysięcy talarów, książę pruski Wilchelm von Hohenzollern, brat króla Fryderyka III właściciela pobliskich Mysłakowic. W ten sposób powstały dwie letnie rezydencje panującej rodziny pruskiej. Zamek stał się centrum kultury, nie tylko ze względu na wspaniałe zbiory dzieł sztuki i bogatą bibliotekę, wystawiano sztuki, prowadzono dysputy. Częstymi gośćmi byli Radziwiłłowie z pobliskiej Ciszycy, sławna śpiewaczka Henrietta Sontag i wielu innych łącznie z luminarzami pruskimi.

 W 1825 r we wsi było 209 domów, oraz zamek, zabudowania gospodarcze z browarem i gorzelnią, 2 kościoły i 2 szkoły, przytułek dla ubogich, farbiarnia, 2 młyny wodne, tartak, cegielnia, 2 karczmy, 5 szynków, a nawet kawiarnia. Większość mieszkańców trudniła się tkactwem chałupniczym, działały aż 123 warsztaty. W 1836 r wzniesiono nową szkołę katolicką.

Wieś w 2 połowie XIX w stała się letniskiem, które przyciągało wielu turystów. Głównym punktem był zamek ze swoimi zbiorami, które udostępniano do zwiedzania poza okresem pobytu właścicieli. Zachwyty budził też zamkowy park z rzeźbami, budowlami ogrodowymi i innymi obiektami oraz willa von St. Paula z drugim parkiem. We wsi działały dwie gospody z miejscami do spania.

W początku XX w we wsi istniało schronisko turystyczne. Wstęp do zamku był płatny i wynosił 25 fenigów, oficjalne stał się muzeum. W okresie międzywojennym w gospodach i pensjonatach było ok. 100 miejsc noclegowych, oraz znaczna ich liczba w kwaterach prywatnych. Przed 1939 r działał hotel z 25 miejscami oraz 2 gospody z 26 i 22 miejscami noclegowymi.

Podczas II wojny światowej w zamku przechowywano wiele cennych dzieł sztuki, wywiezionych z Wrocławia i innych miejscowości. Istnieją na ten temat liczne wypracowania, opisano w wielu książkach regionalnych eksploratorów. We wsi podobno istniał obóz pracy dla robotników przymusowych.

W końcówce wojny i po niej zbiory zamkowe częściowo wywieziono, wiele zaginęło lub zostało rozszabrowane, a zamek został opustoszony. Od 1956 r mieścił się w nim zakład dla dzieci psychicznie chorych, potem zakładowy dom kolonijny. Obecnie obiekt znajduje się w prywatnych rękach i jest gruntownie odnawiany.

Warto zobaczyć:

1-Kościół parafialny św. Jadwigi wzniesiony w 1399 r

2-Kościół ewangelicki zbudowany w 1742 r jako drewniany dom modlitw i przebudowany na murowany w 1748 r, obecnie w ruinie.

3-Zespół zamkowy złożony z zamku, parku i resztek budowli ogrodowych powstały po 1475 r.

4-Duży pałac myśliwski z 1870 r. Obecnie w rękach prywatnych jako hotel. Wstęp na jego teren i obejrzenie posiadłości jest tylko dla gości.

5-Dawna karczma w pobliżu kościoła ewangelickiego.

6-Schronisko PTTK „Szwajcarka”.

Budynki mieszkalne i gospodarcze:

nr 1c – XIX w. 2, 4a – XIX. 5a – XX. 6 – XIX. 6a – XX.  7a – XX. 12 – XVIII. 16, 18, 20, 21 – XIX. 22 – XX. 25, 26, 27, 29, 38, 43, 44, 48, 50, 53, 54, 56, 57, 60, 62, 67, 68, 74, 76, 82, 83, 84, 87, 92 – XIX. 93 młyn – XIX. 94, 95. 96, 97 – XIX. 98 plebania – XIX. 99, 102, 104, 105, 106, 108, 109, 118, 124a – XIX. 128, 143 – XX. 151 – XIX.163 – XX. 164, 169, 172, 175 – XIX.

Dawne  nazwy :

1300 – Wysbach, Crassen – Fischbach

1370 – Vischbach

1389 – Wenigen Fischbach

1393 – Fischbach

1478 – Viesbache

1816 – Alt- Neu Fischbach

1825 – Fischbach

1850 – Rybnik, Fischbach

1945 – Karpniki